głosów: 6
 
Twoja ocena:
Eliza Orzeszkowa jest jedną z czołowych pisarek polskiej literatury. Urodzona 6 czerwca 1841 roku w Milkowszczyźnie pod Grodnem dwukrotnie była wysuwana do Nagrody Nobla, zaś w roku 1906 otrzymała lwowską nagrodę im. F. Kochmana. W swej twórczości przeciwstawiała się romantyzmowi i potępiała fantazję, żądając od literatury prawdopodobieństwa życiowego. Twierdziła, że literatura powinna podejmować problematykę walki ze złem społecznym. Powieść uważała za gatunek czołowy i dlatego też wydana w Warszawie w roku 1888 powieść „Nad Niemnem” jest największym dokonaniem literackim Elizy Orzeszkowej. Utwór pierwotnie miał nosić tytuł „Mezalians”, co sugerowało główny wątek utworu: miłość panny ze dworu i zagrodowego szlachcica. Orzeszkowa ostatecznie jednak znacznie wyszła poza historię jednego mezaliansu, udało jej się bowiem ukazać rozległy obraz społeczeństwa polskiego drugiej połowy XIX wieku, czasów po klęsce powstania styczniowego, w nowej sytuacji polityczno-społecznej. Głównym zadaniem Orzeszkowej było również ukazanie norm i zasad etycznych, jakimi młodzi Polacy powinni się kierować w życiu. „Nad Niemnem” to książka, której zadaniem jest nauczanie czytelnika godnej postawy, wskazanie mu wzorców etycznych i moralnych, wykształcenie w młodych ludziach uczuć patriotycznych i obywatelskich.
Rozważania rozpocznę od najbardziej wyeksponowanej i postulowanej w powieści postawy heroicznej, czyli kultu pracy. Do tego gatunku ludzi, którym praca nie była obca należeli Jan i Cecylia. Byli to kochankowie, którzy według legendy, znanej bardzo dobrze mieszkańcom grodu Nad Niemnem, osiedlili się w okolicy „tytułowej rzeki”. Jednak był to wiek XVI i „nie było na tym miejscu żadnego kawałka zoranej ziemi ani żadnego ludzkiego plemienia, (...) na prawo i na lewo, naprzód i w tył, rosła jedna tylko puszcza.” Mimo wszystko codziennie przez wiele lat pracowali niezwykle ciężko, nieludzkim wręcz wysiłkiem przekształcili odludne miejsce w piękną i bogatą osadę, otoczoną żyznymi polami. Dochowali się też dzieci, potem wnuków. Gdy ówczesny władca Zygmunt August dowiedział się o tym, postanowił nagrodzić Jana i Cecylię nadając im tytuł szlachecki, nazwisko Bohatyrowicze i herb Pomian. Mogiła Jana i Cecylii jaką ich dzieci postawili po ich śmierci jest symbolem wyznawanego bardzo powszechnie w pozytywizmie etosu pracy. Idąc dalej podobną „własność” można zauważyć w postaci Jana Bohatyrowicza, czyli szlachcica z zaścianku. Jest bardzo pracowity, a przy tym skromny, uczciwy, głęboko przywiązany do tradycji narodowej i rodzimej ziemi. Niewątpliwie praca sprawiała mu wielką przyjemność - dla Janka "mórg zaorać to jak pójść na spacer”. Właśnie poprzez Bohatyrowiczów autorka chciała pokazać, że tylko dzięki pracy można być szczęśliwym. Dała w ten sposób przykład do naśladowania, przeciwstawiła życie w zaścianku życiu ziemiaństwa, które traci swe znaczenie.
Mówiąc o kulcie pracy nie można zapomnieć o jednym z przedstawicieli dworu i zarazem właścicielu Korczyna, Benedykcie Korczyńskim. Pracuje on bardzo ciężko, by wyżywić rodzinę i spłacić obciążający jego majątek dług. Traktuje on jednak za dosłownie patriotyczny nakaz utrzymania dobrze prosperującego folwarku. Zapomina bowiem o niemniej ważnym obowiązku wspomagania aktywności Polaków o niższym statusie społecznym, czyli okolicznego zaścianka. Kłóci się z wsią o każdą garść zboża, procesuje o każdy kawałek zagrabionego przez Bohatyrowiczów łanu za co jego syn Witold krytykuje go. Warto jednak pamiętać, iż w powieści są także ukazane dla kontrastu postacie nie mające z pracą nic wspólnego. Do tych można zaliczyć na przykład żonę Benedykta Emilię oraz Kirło. Mówiąc o Korczyńskiej, kobiety znerwicowanej z lenistwa, sentymentalnej egoistki, wiecznie narzekającej na męża, można powiedzieć, że jedynym jej zajęciem jest czytanie z Teresą romansów i nacieranie skroni. Co się tyczy Kirło, który zaliczany jest do miejscowych „dusz towarzystwa”, czas spędza poza domem na składaniu licznych wizyt, obiadach, kolacjach, kartach i innych przyjemnościach. Swaty i plotki to jego jedyne zajęcie. Gospodarstwem natomiast zajmuje się jego żona.
Podsumowując, należy zauważyć, że autorka „Nad Niemnem” położyła dużą wagę na jedno z głównych haseł głoszonych w pozytywizmie, czyli kultu pracy. Bo przecież praca stanowi najwyższą wartość w życiu człowieka, nadaje sens jego egzystencji, stanowi o jego godności, przynosi radość i szczęście, zespala go z życiodajną naturą. Praca to dobrowolny obowiązek człowieka wobec świata przyrody i wobec samego siebie.
Następną postawą heroiczną, która jest mocno widoczna w powieści Elizy Orzeszkowej jest heroizm walki za ojczyznę i patriotyzm. Postawą taką charakteryzowali się Anzelm, ale także jego brat Jerzy oraz Andrzej Korczyński. Jest tak ponieważ oni właśnie brali udział w powstaniu styczniowym. Dzielnie walczyli za ojczyznę, część z nich nawet zginęła za nią. Jednak pamięć o powstańcach jest wciąż żywa w zaścianku Bohatyrowiczów ponieważ po drugiej stronie Niemna znajduje się mogiła z roku 1863, w której spoczywają wcześniej wspomniani Andrzej Korczyński i Jerzy Bohatyrowicz. Razem walczyli za ojczyznę, razem za nią zginęli. Ich wspólny udział w powstaniu styczniowym był również dowodem na to, że są sprawy, dla których każdy kochający ojczyznę Polak powinien zapomnieć o swoich drobnych konfliktach czy uprzedzeniach klasowych.
Kończąc tą część rozprawki należałoby powiedzieć, że jednym z najważniejszych kryteriów oceny wartości człowieka w tej powieści jest stosunek do powstania styczniowego.
Powieść „Nad Niemnem” miała się ukazać w 25 rocznicę powstania, toteż wokół niego skupia autorka problematykę utworu. Celem Orzeszkowej było przedstawienie powstania styczniowego jako symbol solidaryzmu klasowego i jedności narodowej oraz jako węzła, który związałby losy wszystkich Polaków w jedną, nierozerwalną całość. Sednem wartości, które Eliza Orzeszkowa łączy z tradycją powstania to podtrzymywanie narodowości, ponoszenie ofiar i dokonywanie wyrzeczeń dla ratowania jej w niewoli. A także budowanie demokratycznego społeczeństwa z myślą o przyszłości. Chodzi więc o naśladowanie ducha programu ideowego bohaterów roku 1863, a nie o dosłowne powtarzanie ich czynu zbrojnego.
Kolejną i zarazem ostatnią postawą heroiczną, która zasługuje na uwagę jest jedna z ważniejszych idei pozytywistycznych, czyli „praca u podstaw”. Było to hasło, które zapoczątkował znany Polski pisarz Aleksander Świętochowski w cyklu artykułów pod tym samym tytułem. W dosłownym znaczeniu oznaczało to pracę dla ludu, szerzenie wśród niego oświaty i higieny, troskę o jego prawidłowy rozwój i poprawę bytu oraz reformę społeczno-ekonomiczną. Jej reprezentantem w powieści Orzeszkowej jest Witold, syn Benedykta Korczyńskiego. Jest on uczniem szkoły agronomicznej w Warszawie. Uzyskane tam doświadczenie chętnie przekazuje niższej warstwie społecznej, czyli chłopom. Proponuje on nowe rozwiązania techniczne i ulepszanie gospodarstw. Doradza jak budować studnie, jak naprawić maszyny rolnicze. Doprowadza przy tym do pogodzenia Bohatyrowiczów i Korczyńskich. Witold w „Nad Niemnem” jest przedstawicielem młodego pokolenia, a zarazem rzecznikiem poglądów autorki. Łączy on w sobie patriotyzm ze zrozumieniem konieczności rzetelnej pracy i demokratyzmem.
Wymowa „Nad Niemnem” to przede wszystkim drogowskaz moralny i etyczny, jaki Orzeszkowa stawia przed czytelnikiem. Uświadamia mu, że jedynie na drodze kultu pracy, ogniska domowego, a przede wszystkim pojednania narodowego, można myśleć o silnym, niepodległym państwie. Państwie wolnym od obcych zaborców, państwie zjednoczonym wewnętrznie, wolnym od bezsensownych, rozbijających je od wewnątrz konfliktów i animozji międzyklasowych.
Wyświetleń pracy: 563 |
